Transmenu powered by JoomlArt.com - Mambo Joomla Professional Templates Club

 

W Panu Tadeuszu są dwie postacie, których pojawienie się zawsze jest niespodzianką i których nikt się nie spodziewa. Jedną z nich jest Hrabia, który nie jest tam, gdzie powinien i który zjawia się nie w czasie raczej ze względu na swój słaby charakter niż jakieś mistyczne wyczucie rzeczywistości. Nie zjawia się w czasie, bo nie potrafi:
Wiedziano w okolicy, że ten pan nie może
Nigdy nigdzie stawić się w naznaczonej porze.

Zasypia więc poranek myśliwski i biegnie za resztą, gdy ta ściga już szaraka. Przy całym swoim umiłowaniu dla zachodnich nowinek ciągle jest z tyłu, ciągle raczej coś go popycha.

Tak jak wtedy gdy czai się w liściach łopianu i poddaje się romantyczno-erotycznemu marzeniu o Zosi. To taki urywek z prywatnej codzienności tego człowieka i jego rozmarzonego charakteru, gdy
Hrabia wracał do siebie, lecz konia wstrzymywał,
Głową coraz w tył kręcił, w ogród się wpatrywał

I wtedy widzi Zosię, więc sługi odprawia i skrada się przez chaszcze, idzie na rękach i skacze jak żaba. Człowiek, który zjawia się nie w porę i nie przychodzi w wyznaczonym mu czasie.

I jest Robak, ksiądz, który też pojawia się z nienacka, wkracza w historię, lub ją po prostu oznacza po swojemu z tą kiścią ogórków i krzykiem „Surge, puer” – wstawaj, człopcze. I tym budzeniem porannym, i kazaniami w karczmie. W tym wszystkim jest nie w czasie, ale jakby poza nim, jakby przecinał go tylko w pewnych pojedynczych chwilach, ale nie był wewnątrz.


Ile w tym Robaku prawdziwego księdza? Na ile jego mistycyzm jest religijny i katolicki, a w jakim stopniu jest polityczną wiarą? Ile ma ta insurekcja wspólnego z rezurekcją? Poeta sam nam podsuwa tę wątpliwość, pisząc o człowieku, po którym widać, że nie starzał się w klasztornych murach, ale jego rysy kształtowała walka w sensie wcale nie duchowym.

A może wcale nie? Może po prostu jego mistycyzm był także, a nie tylko insurekcyjny.
Jest taki fragment, w którym widzimy Robaka w czasie sprawowania Mszy:
Przy mszy, gdy z wzniesionymi zwracał się rękami
Od ołtarza do ludu, by mówić: „Pan z wami”,
To nieraz tak się zręcznie skręcił jednym razem,
Jakby „prawo w tył” robił za wodza rozkazem,
I słowa liturgiji takim wyrzekł tonem
Do ludu, jak oficer stojąc przed szwadronem;

Nic nie wskazuje na to, całą wcześniejszą liturgię Robak sprawował niezgodnie z regułami. Był pewnie takim kapłanem, jak nakazuje Reguła i tak odprawiał Mszę jak Mszał rzymski nakazuje. To tylko ten moment – moment odwrócenia się od ołtarza ku ludowi i te słowa: „Pan z Wami” nabierają jakiegoś nowego znaczenia, gdy ruchy są bardziej żołnierskie niż kapłańskie, a intonacja oficerska.

W tej scenie Robak jest zarazem podwładnym – gdy odwraca się na rozkaz wodza i dowódcą, gdy mówi „Pan z Wami”. Jest religijnym medium, który łącząc lud z Bogiem w czasie liturgii, wprowadza jednocześnie Boga w relacje polityczne.
 
Przychodzi więc spoza czasu, dokładnie wtedy, gdy Msza się kończy i przychodzi czas, który liturgiści nazywają rozesłaniem. W tym sensie nie jest o czasie, co wcale nie oznacza, że nie jest to czas naznaczony – moment wejścia Boga w historię.

Czym innym jest czas naznaczony, jeśli nie czasem łaski? Teologia czasu, którą Mickiewicz zarysowuje w „Panu Tadeuszu” jest ściśle połączona z teologią łaski zrozumianą już po czasie, po nastaniu wydarzeń.

 

Zobacz też: Bigosu smak